اوضاع کشتیرانی در تنگه هرمز؛ ۴ روز بعد از محاصره دریایی/ عبور بیش از ۲۰ کشتی تجاری طی ۲۴ ساعت گذشته/۳ تا ۴ کشتی مرتبط با ایران توانسته‌اند از تنگه عبور کنند

الجزیره در گزارشی نوشت: با ورود  محاصره دریایی آمریکا بر بنادر ایران به  روز چهارم ، فرماندهی مرکزی آمریکا (سنتکام) بر تشدید اقدامات خود تأکید کرد؛ در حالی که تهران از احتمال اختلال در کشتیرانی در دریای سرخ خبر می‌دهد.

با وجود ادامه حرکت برخی از کشتی‌های تجاری و همچنین عبور تعداد محدودی از کشتی ها از تنگه، تصویر کلی همچنان در هاله‌ای از ابهام است؛ زیرا صدها کشتی همچنان در آب‌های منطقه سرگردان‌اند.

طبق گزارشی که  «اسماء محمد»  خبرنگار الجزیره تهیه کرده است،  از زمان اجرایی شدن محاصره دریایی که دونالد ترامپ، رئیس‌جمهور آمریکا، علیه ایران اعمال کرده است  در مجموع بیش از ۲۰ کشتی تجاری طی ۲۴ ساعت گذشته از تنگه هرمز عبور کرده‌اند؛ در همین حال، بیش از ۸۰۰ کشتی هنوز در خلیج فارس متوقف مانده‌اند.

در حالی که خبرگزاری بلومبرگ اعلام کرده است که ۴۲۶ کشتی نفت خام و ۱۹ کشتی گاز طبیعی مایع (ال‌ان‌جی) در منطقه متوقف‌اند، داده‌های شرکت «کپلر» که در زمینه ردیابی کشتی‌ها تخصص دارد نشان می‌دهد که مواردی از عبور ثبت شده است؛ به‌طوری که ۳ تا ۴ کشتی مرتبط با ایران توانسته‌اند از تنگه عبور کنند.

از جمله، کشتی «کریستیانا» که پرچم لیبریا را دارد، پس از تخلیه محموله ذرت در بندر امام خمینی و با عبور از نزدیکی جزیره لارک عبور کرد.

همچنین کشتی «الِپس» که پرچم کومور  را دارد و به دلیل ارتباطش با ایران مشمول تحریم‌های آمریکا نیز هست، مشاهده شد که نزدیک جزیره لارک قرار داشته است. این کشتی ۳۱ هزار تن متانول حمل می‌کرد و پیش‌تر در ۳۱ مارس ۲۰۲۰ از بندر بوشهر  حرکت کرده بود.

 علاوه بر این، کشتی «ریچ استاری» چین شب پنج‌شنبه گذشته از مسیری قابل‌قبول از جنوب جزیره لارک در تنگه ایران عبور کرد. این کشتی به دلیل ارتباطش با تهران مشمول تحریم‌های آمریکا است و ۳۱ هزار تُن متانول حمل می‌کند و مقصد آن بندر صحار در عمان است.

در همین راستا، کشتی «مورلیکیشان» که پرچم ماداگاسکار را برافراشته است و مشمول تحریم‌های آمریکا است، در جهت دیگر از تنگه عبور کرد. این کشتی از جزیره لارک عبور کرده و به بندر «خور الزبیر» در عراق می‌رود، با وجود اینکه بیشتر سفرهای پیشین آن عمدتاً به سمت بنادر ایران بوده است.

بر اساس برخی داده ها، تعدادی از کشتی‌های دیگری که پرچم ایران را برافراشته بودند از تنگه عبور کرده اند؛ از جمله کشتی‌های کانتینربری در حال آمدن از چین و هند و لیبی؛  همچنین یک فروند کشتی در مسیرِ بندر شارجه. این موضوع نشان می‌دهد که کشتی های تجاری متنوع همچنان از تنگه عبور می‌کنند.

خبرگزاری فارسِ ایران نیز گزارش داد که یک نفتکش بزرگ ایرانیِ تحت تحریم‌ها روز چهارشنبه گذشته از تنگه عبور کرده و در مسیر بندر امام خمینی بوده است.

در پس‌زمینه‌ی این حرکت، آنچه به عنوان «ناوگان سایه» شناخته می‌شود، به‌عنوان عنصری کلیدی در معادله‌ی دور زدن تحریم‌ها مطرح است. این ناوگان شامل صدها فروند نفتکش قدیمی است و بر چندین شیوه‌ی استتار تکیه دارد؛ موضوعی که نشان‌دهنده‌ی سازگاری سریع با قواعد و مقررات جدید درگیری و تلاش برای اجتناب از اقدامات تحریمی  آمریکا است.

این اقدامات شامل مختل‌کردن سامانه‌های رهگیری، تغییر پرچم‌ها و اسناد و انجام عملیات انتقال محموله از یک کشتی به کشتی دیگر در آب‌های آزاد می‌شود؛ گاهی اوقات حتی چندین بار این کار انجام می شود تا  منبع نفت و مقصد آن پنهان گردد.

در مقابل، عبور‌کردن تنها صحنه‌ی ماجرا نبود؛ چرا که اقدامات هشداردهنده‌ی آمریکا شماری از کشتی‌ها را مجبور کرد عقب‌گرد کنند و برگردند. بر اساس برخی گزارش‌ها، ۶ نفتکش پس از دریافت هشدار مستقیم بار دیگر مسیر خود را تغییر دادند. همچنین درباره‌ی دو نفتکش دیگر هیچ تأییدی منتشر نشده است؛ که می‌تواند نشانه‌ی شروع اجرای تدریجی قواعد درگیری دریایی باشد، هرچند به‌صورت مرحله‌ای.

اکنون این پرسش مطرح می‌شود که برای کشتی‌هایی که ممکن است در معرض توقیف قرار گیرند چه اتفاقی خواهد افتاد؟ در همین راستا، دستورالعمل‌های نظامی آمریکا از اعمال نوعی محاصره از راه دور سخن می‌گوید؛ به این دلیل که واحدهای دریایی آمریکا دورتر از سواحل ایران مستقر می‌شوند، به شکل زیر:

- مرحله نخست: مبتنی بر نظارت هوایی و دریایی با استفاده از هواپیماهای «بی ۸ پُوسیدون»، پهپادها، ماهواره‌ها و همچنین ناوهای هواپیمابر.  

  این ابزارها امکان رصد و رهگیری از راه دور را فراهم می‌کنند؛ به طوری که در ابتدا می‌توان هشدارها را متوجه کشتی‌هایی کرد که احتمال می‌رود قوانین مربوط به محاصره را نقض کنند.

- در صورت عدم تمکین: اگر کشتی‌ها به هشدارهای اولیه پاسخ ندهند، قایق‌ها یا هواپیماهای نیروهای آمریکایی می‌توانند نزدیک شوند تا آن‌ها را از ادامه‌ی حرکت بازدارند. در صورتی که درباره‌ی بار  کشتی اطمینان کافی وجود نداشته باشد، نیروهای آمریکایی می‌توانند با استفاده از قایق سوار کشتی شوند یا از هواپیماها برای بازرسی روی عرشه آن پیاده شوند.

- گام نهایی: شامل توقیف نفتکش یا مصادره‌ی محموله است. این اقدامات پیچیده‌ی لجستیکی هستند، زیرا فاصله‌ی مسیرهای عملیات از یک سو و مشکل انتقال کشتی‌ها به بنادر امن  از سوی دیگر، کار را دشوار می‌کند.

مدیریت تنگهٔ هرمز به یکی از نقاط اختلاف در مذاکراتی تبدیل شد که پاکستان آن را برای پایان‌دادن به جنگ آمریکا و اسرائیل علیه ایران میزبانی کرد؛ اختلافی که رفت‌وآمد جهانی را پیچیده کرده و بر جریان کالاها و زنجیره‌های تأمین اثر گذاشت.

اکنون نیز بحث‌ها در سطح جهانی دربارهٔ نحوهٔ مدیریت این تنگه شدت گرفته است؛ تنگه‌ای که ویژگی راهبردی آن به این دلیل است که روزانه مسیر عبور حدود یک‌پنجم مصرف جهانی نفت به شمار می‌آید.

و پیش از جنگ اخیر، مدیریت این تنگه بر «توافق‌نامه‌های عبور و ناوبری صلح‌آمیز» و همچنین پایبندی فنی به مسیرهای سازمان بین‌المللی دریانوردی استوار بود؛ در نتیجه، کشتی‌ها بدون هزینه یا محدودیت رفت‌وآمد می‌کردند. ایران بر نظارت در آب‌های سرزمینی خود از این تنگه اعمال کنترل می‌کرد و در همان حال سلطنت عمان نیز بر حرکت عبوری در آب‌های خود نظارت داشت.

دو پیمانِ متناقض

 بر اساس گزارشی که روزنامه‌نگار شبکه الجزیره،  »احمد فال ولد دین»، تهیه کرده است، حقوق بین‌الملل برای ادارهٔ تنگه به دو پیمانِ متناقض تکیه می‌کند: نخستین آن‌ها مربوط به سال ۱۹۵۸ و دومین آن‌ها مربوط به سال ۱۹۸۲  است.

توافقنامه ۱۹۵۸ ژنو، بر چیزی که «حق عبور بی‌ضرر»  نامیده می‌شود تاکید می کند مشروط به این است که عبور از تنگه برای دولت ساحلی تهدید امنیتی ایجاد نکند و نیز زیردریای ها موظف‌اند هنگام عبور، ظاهر شده و پرچم‌های خود را نشان دهند.

اما توافقنامه دوم، «کنوانسیون حقوق دریاهای سازمان ملل متحد» مصوب ۱۹۸۲ است که علاوه بر تضمین حق عبور، آن را برای کشتی‌های تجاری و جنگی «غیرقابل توقف» می‌داند و اجازه می‌دهد زیردریایی ها به صورت غوطه‌ور عبور کنند و هواپیماها نیز پرواز کنند.

آن چه بر پیچیدگی ماجرا افزوده این است که واشنگتن و تهران به توافقنامه ۱۹۸۲ ملحق نشده‌اند. از نگاه ایران، این کشور به توافقنامه ۱۹۵۸ پایبند است؛توافقنامه ای که به آن اختیارِ صلاحدید می‌دهد تا عبور را در صورتی که احساس کند تهدید امنیتی وجود دارد، «غیر قابل توجیه» تلقی کند.

در همین حال، آمریکا استدلال می‌کند که عبور از این تنگه به بخشی از «حقوق بین‌الملل عرفی» تبدیل شده و برای همه کشورها الزام‌آور است. به همین ترتیب، راه‌حل‌های پیشنهادی میان «بین المللی کردن جنبه‌های امنیتی» و «تحمیلِ حاکمیتِ جرایی» در نوسان است. در حال حاضر نیز سه پیشنهاد بر سر میز قرار دارد:

پیشنهاد ایران:

بر این تمرکز دارد که دو کشور ساحلی حق دارند برای تأمین امنیت کشتیرانی در تنگه، بدون دخالت خارجی اقدام کنند؛ با اشاره‌هایی به امکان دریافت تعرفه و نیز جلوگیری از استفاده از تنگه توسط کشورهایی که «دشمنِ ایران» توصیف می‌شوند.

پیشنهاد آمریکا:

بر اساس همراهی نظامی کشتی‌های تجاری، گسترش نظارت‌های اطلاعاتی، و فشار نظامی و دیپلماتیک بر ایران بنا شده، در حالی که مسیر همچنان باز نگه داشته می‌شود.

پیشنهاد اروپا:

  به رهبری فرانسه و بریتانیا، ارسال یک هیأت چندملیتی با ماهیت «صلح‌آمیز» برای بازگرداندن آزادی کشتیرانی در تنگه را مطرح می‌کند و تأکید می‌کند که این مأموریت صرفاً اهداف دفاعی خواهد داشت.

بر اساس گزارش الجزیره، ترسِ موجود این است که اقدام احتمالی ایران در صورت  عملی شدن آغاز «توجیه‌پذیر کردن» اخذ تعرفه از تنگه‌های بین‌المللی باشد؛ در حالی که طی دهه‌ها، عبور از این تنگه‌ها عمدتاً بر پایه تفاهماتی انجام می‌شد که رفت‌وآمد و عبور کالاها را ممکن می‌ساخت.