«دنیای اقتصاد» به بررسی هزینهها و فایده نبود دسترسی به شبکه انتقال داده بینالملل پرداخت
بسته جایگزین قطعی اینترنت
در کمتر از یک سال گذشته، قطعی گسترده اخیر، سومین مرتبه قطعی به حساب میآید. در این مدت بحثهای زیادی در رابطه با قطعی اینترنت و نحوه انجام آن شکل گرفته است. پیش از این «دنیای اقتصاد» نیز به بررسی آثار قطعی اینترنت بر کسب و کارهای دیجیتال پرداخته بود. در این گزارش به هزینهها و منافع این تصمیم از دید سیاستگذاری پرداخته میشود تا ابعاد آن روشن تر شود و پیشنهادات جایگزین مطرح میشود.
قربانگاه امنیت سایبری
بنا به گفته مسوولان مرتبط، قطع شدن اینترنت در ایران با هدف اولیه تضمین امنیت داخلی و محافظت زیرساختهای کشور در مقابل حملات سایبری انجام شده است. این رویکرد بر این ایده استوار است که با قطع ارتباطات خارجی، مسیرهای نفوذ بسته میشود و احتمال موفقیت حملات کاهش مییابد. از نگاه فنی، این یک واکنش سریع است که اجرای آن سادهتر از روشهای پیچیدهتر امنیتی به نظر میرسد. با این حال، هنگامی که کشور در معرض تهدیدهای خارجی قرار دارد، داشتن نگاه بلندمدت، سیاستگذار را از توصل به قطعی گسترده دورتر میکند. همچنین متخصصان امنیت سایبری تاکید میکنند که قطع اینترنت یکی از پرهزینهترین و کماثرترین ابزارها برای مقابله با تهدیدهای سایبری است.
چنین اقدامی علاوه بر پیامدهای اقتصادی گسترده، فعالیت کسبوکارها، خدمات آنلاین و حتی ارتباطات روزمره کاربران را مختل میکند و در بسیاری از موارد قادر نیست حملاتی را که پیشتر در شبکه داخلی نفوذ کردهاند، مهار کند. در رویکردهای استاندارد امنیت سایبری، هدف افزایش تابآوری زیرساختها است، نه قطع کامل جریان اطلاعات. به همین دلیل، مجموعهای از راهکارهای جایگزین که هم کمهزینهترند و هم اثربخشتر مطرح هستند. استفاده از سامانههای تشخیص و جلوگیری از نفوذ میتواند حملات را در لحظات اولیه شناسایی کند. تقسیمبندی شبکه، احتمال گسترش حمله را محدود میکند. مراکز پاکسازی ترافیک، ابزاری تخصصی برای مقابله با حملات هستند. همچنین پروتکلهای رمزنگاری، کنترل دسترسی با سطح مجاز حداقلی و بهروزرسانی دائمی نرمافزارها نقش مهمی در پیشگیری از نفوذ دارند.
در کنار همه این ابزارها، یکی از موثرترین و کمهزینهترین عناصر در کاهش تهدیدهای سایبری، آموزش افراد است. تجربه نشان میدهد که درصد زیادی از نفوذهای موفق، بهجای بهرهگیری از ضعفهای فنی، از کانال انسانی ناشی میشود؛ خطاهایی مثل باز کردن پیوستهای مشکوک، انتخاب گذرواژههای ضعیف یا کلیک روی لینکهای جعلی. آموزش کاربرمیتواند شامل شبیهسازی حملات فیشینگ، آموزش تشخیص ایمیلهای جعلی، آشنایی با اصول استفاده از گذرواژههای قوی، رعایت حریم خصوصی دیجیتال و نصب نکردن نرمافزارهای نامطمئن باشد. علاوه بر این، آگاهیبخشی دورهای باعث میشود کاربران نسبت به نشانههای حمله حساستر شوند و در صورت مواجهه با رفتار غیرعادی در سیستم، سریعتر واکنش نشان دهند.
هزینههای مستقیم و غیرمستقیم قطعی گسترده
در سمت هزینههای قطعی اینترنت طیفی از پیامدهای مستقیم و غیرمستقیم وجود دارد. بررسیها نشان میدهد که پیامدهای اقتصادی و اجتماعی این تصمیمها بسیار فراتر از تصور اولیه است و هزینههای سنگینی بر جامعه تحمیل میکند. پیش از این در گزارشی اشاره شده بود حدود ۱۰میلیون نفر در کسبوکارهایی فعالیت میکنند که وابستگی مستقیم به اینترنت دارند؛ از خدمات حملونقل آنلاین گرفته تا تبلیغات دیجیتال، تولید محتوا، پشتیبانی فنی، فروشگاههای اینترنتی و مشاغل خانگی. از میان این گروه، حدود ۲.۵میلیون نفر بهطور مستقیم صاحب فروشگاههای آنلاین هستند؛ کسبوکارهایی که با قطع اینترنت عملا فعالیتشان متوقف شده و بسیاری از آنها ارتباط با مشتریان را از دست دادهاند.
وزیر ارتباطات پیش از این بیان کرده بود که هزینه مستقیم هر روز قطعی، حدود ۵ هزارمیلیارد تومان است. برخی تخمینها نیز کل خسارت واردشده از زمان شروع اختلال گسترده را تا ۱۸میلیارد دلار محاسبه کردهاند. این اعداد بیانگر زیانی هستند که مستقیما بر تولید اقتصادی، جریان مالی و فعالیت روزمره کسبوکارها وارد میشود. اما جنبه مهمتر ماجرا آنجاست که بخش بزرگی از خسارتها هرگز در محاسبات رسمی دیده نمیشود. هزینههای غیرمستقیم معمولا سنگینتر و بلندمدتترند. بسیاری از افرادی که درآمد آنها بهطور کامل یا جزئی وابسته به اینترنت است با خطر بیکاری روبهرو شدهاند. فشار مالی و اضطراب ناشی از نداشتن درآمد، آثار روانی قابلتوجهی ایجاد میکند که پیامدهای آن در جامعه باقی میماند.
علاوه بر این، اعتماد عمومی به اقتصاد دیجیتال که یکی از پیشرانهای مهم رشد در کشور است، آسیب میبیند. متخصصان این حوزه هشدار میدهند که با تداوم چنین اختلالهایی، سرمایه انسانی حوزه فناوری بهدلیل مهاجرت، تغییر شغل یا کاهش انگیزه کاری تحلیل میرود؛ موضوعی که میتواند مزیت رقابتی یک کشور در عرصه دیجیتال را از بین ببرد.طیف گستردهای از افراد تحتتاثیر قرار میگیرند:دانشجویانی که برای تحقیقات علمی، پروژهها یا ارتباط با دانشگاههای خارجی به اینترنت نیاز دارند؛ فروشندگان خردی که ارتباط آنها با مشتریان قطع میشود و افراد عادی که انجام امور روزمرهشان، از پرداخت قبوض گرفته تا حملونقل و بانکداری، با نبود اینترنت با اتلاف وقت و هزینه همراه میشود. این نوع هزینهها معمولا در آمار رسمی دیده نمیشود، اما اثر آن بر کیفیت زندگی انکارناپذیر است. در مجموع، هرچند قطع اینترنت ممکن است با هدف مدیریت تهدیدهای سایبری انجام شود، اما پیامدهای گسترده آن بیانگر نیاز به راهحلهایی پایدارتر، کمهزینهتر و مبتنی بر تقویت زیرساختهاست؛ راهحلهایی که اقتصاد و زندگی روزمره شهروندان را مختل نکند.
جلوگیری از بر باد رفتن فرصتها
قطعی اینترنت با هدف امنیت ملی میتواند چون شمشیر دو لبهای باشد. در وهله نخست و در کوتاهمدت شاید بخشی از حملات سایبری را دفع کند اما با قطعی خودخواسته اینترنت، در کوتاهمدت هزینههای مستقیم ناشی از افزایش بیکاری، تعطیلی کسب و کارها و در بلندمدت به بخشی از درآمدهای بالقوه آتی صدمه وارد میشود که به منزله از دست رفتن مزیت نسبی در این حوزه است. از آنجا که سطح آموزش تخصصی دانش آموختگان ایرانی نسبتا بالا است و دستمزدها به صورت کلی پایین است، مزیتی به نیروی کار بخش تکنولوژی در اقتصاد دیجیتال میدهد که با تداوم قطعی اینترنت دچار زیان شده و از بین میرود.
همچنین برای برطرف کردن مسائل امنیتی شاید دم دست ترین راه، لزوما بهترین راه نباشد. دولت در بلندمدت باید توان مقابله با حملات زیرساختی را افزایش داده و در سیاستگذاریهای خود لحاظ کند. همچنین تغییر در ریل گذاری سیاست داخلی به نوعی باشد که آزادی بیشتری برای گروههای بزرگتری از جامعه به همراه داشته باشد تا سرمایه اجتماعی دولت را افزایش دهد. در نتیجه امنیت با هزینه کمتری قابل حصول است.
