دور جدید تلاشهای دیپلماتیک آغاز شد؛
ابتکار عمل ژنرال در تهران
فرمانده ارتش پاکستان به ایران آمد و نخست وزیر پاکستان هم به عربستان رفت
آتشبس پایدار بهخصوص در لبنان و آزادسازی درآمدهای بلوکه شده ایران که بهعنوان دو پیش شرط از سوی محمد باقر قالیباف پیش از سفر ۲۲ فروردین به اسلام آباد برای مذاکره با آمریکا مطرح شد، احتمالا در راس ماموریت ژنرال عاصم منیر قرار دارد. اگرچه ذخائر اورانیوم و بازگشایی تنگه هرمز نیز همچنان بهعنوان نقاط اختلافی میان مذاکرهکنندگان ایران و آمریکا مطرح است و به نظر میرسد پاکستان و در راس آن ژنرال عاصم منیر فراتر از نقش میزبانی و میانجی، ابتکار عملهایی را برای برونرفت طرفین از این وضعیت تدارک دیده است. همزمانی این سفر با سفر شهباز شریف نخستوزیر پاکستان به عربستان نیز از سوی رسانهها بهعنوان یک سیگنال قوی مبنی بر تکاپوی منطقه برای عبور از بحران کنونی و تبدیل کردن آتشبس موقت به یک آتشبس پایدار با بازگرداندن طرفین به میز مذاکره و یا حداقل تمدید آتشبس موقت مخابره شد. این در حالی است که یکی از جدیترین چالشهای روزهای اخیر، تلاش واشنگتن برای ایجاد محاصره دریایی پیرامون ایران است. حضور گسترده ناوگروههای آمریکایی در آبهای منطقه، با هدف تحت فشار قرار دادن شریانهای اقتصادی و لجستیک ایران، فضای دریا را بیش از هر زمان دیگری امنیتی کرده است. این محاصره دریایی که با ادعای حفاظت از کشتیرانی آزاد صورت گرفته، در عمل آزمونی برای صبر استراتژیک طرفهای درگیر است.
سفر هیات پاکستانی به تهران
درحالیکه نگاهها به سمت دریاست، در آن سوی مرزها، گزارشهایی از تحولات مثبت برای حل بحران در جریان است. در عین حال که خاورمیانه اکنون در میانه یک ماراتن نفسگیر ایستاده است، خبرهای واصله از راهروهای وزارت امور خارجه و تماسهای دیپلماتیک سطح بالا، گویای آن است که زبان گفتوگو هنوز مغلوب زبان اسلحه نشده است. گزارشها به نقل از منابع وزارت امور خارجه ایران از تداوم تبادل پیامها میان ایران و پاکستان برای حل بحران فعلی خبر داده است. در همین رابطه، اسماعیل بقایی، سخنگوی وزارت خارجه کشورمان روز چهارشنبه خبر داد که تهران میزبان هیاتی از پاکستان خواهد بود. وی افزود که این سفر در ادامه گفتوگوهای اسلامآباد انجام میگیرد. به گفته بقایی، طرف پاکستانی با آمریکاییها رایزنی و گفتوگوهایی داشته و در جریان سفر به تهران به صورت مفصل در مورد مواضع و دیدگاهها صحبت میکند. این تحرکات نشان میدهد که در وضعیت امروزه دیپلماسی در این جبهه نقش ضربهگیر را ایفا میکند تا مانع از ورود مجدد طرفهای درگیر به مسیری شود که بازگشت از آن دشوار خواهد بود.
اولین گام تنش زدا در روابط تهران و ابوظبی
یکی از مهمترین پردهها از این نمایش دیپلماتیک، تماس تلفنی اخیر میان محمدباقر قالیباف، رئیس مجلس ایران و معاون نخستوزیر امارات متحده عربی بود. این تماس روز چهارشنبه ۲۶ فروردین میان منصور بن زاید آل نهیان، معاون نخستوزیر امارات و رئیس مجلس شورای اسلامی ایران، انجام شد که طی آن دو طرف در مورد تحولات منطقهای و راههای کاهش تنش در منطقه گفتوگو کردند. این تماس در حالی صورت گرفت که در نهم اسفند ۱۴۰۴ ایران در واکنش به تجاوز آمریکا و اسرائیل به خاک این کشور برای اولین بار مجموعهای از حملات موشکی و پهپادی را به پایگاههای آمریکایی در امارات انجام داد و در ادامه به مراکز، پایگاهها و منافع اقتصادی ایالات متحده در امارات نیز حمله کرد.
در حالی که طی چهل روز اخیر، فضای رسانهای مملو از اخبار تقابل و تنش بود و امارات به واسطه میزبانی از پایگاههای آمریکایی در کانون توجهات دفاعی قرار داشت، این گفتوگو حامل پیامی روشن مبنی بر ضرورت کاهش تنش بود. از قرار معلوم، امارات که همواره بر مدل توسعه اقتصادی تکیه دارد، به این نتیجه رسیده که امنیت پایدار در خلیج فارس بدون هماهنگی با ایران میسر نیست. این تماس تلفنی، اولین گام جدی برای عبور از سایه جنگ و بازگشت به میز مذاکراتی است که در آن، منافع دوجانبه بر خصومتهای القایی اولویت مییابد. این اقدام نشان داد که طرفین تخاصم در خاورمیانه در عین پافشاری بر مواضع خود، مسیرهای ارتباطی با همسایگان خود را مسدود نکردهاند.
در جستوجوی آتشبس پایدار
درحالیکه جبهههای نبرد همچنان ملتهب است، خبرگزاری آسوشیتدپرس در گزارشی مدعی شده است که میانجیگران بینالمللی بیش از هر زمان دیگری به توافقی برای تمدید آتشبس میان ایران و ایالات متحده (در سطوح غیرمستقیم و منطقهای) نزدیک شدهاند. این خبرگزاری مدعی شد که میانجیها روز چهارشنبه به تمدید آتشبس بین آمریکا و ایران و ازسرگیری مذاکرات برای نجات آتشبس شکننده پیش از انقضای آن در هفته آینده، نزدیکتر شدند. به گفته یکی از مقامات منطقهای که در تلاشهای میانجیگری نقش دارد، پیش از انقضای آتشبس دو هفتهای در ۲۲ آوریل، میانجیها به دنبال مصالحه بر سر سه نقطه اختلاف اصلی هستند که مذاکرات مستقیم آخر هفته گذشته را از مسیر خارج کرد، برنامه هستهای ایران، تنگه هرمز و غرامت خسارات زمان جنگ. از سوی دیگر، آکسیوس به نقل از مقام آمریکایی گزارش داد که ایالات متحده رسما با تمدید آتشبس موافقت نکرده است. این مقام آمریکایی تاکید کرده که تعاملات بین ایالات متحده و ایران برای دستیابی به توافق ادامه دارد.
این در حالی است که وضعیت در خاورمیانه چنان ملتهب است که هر روز بدون شلیک، یک پیروزی برای دیپلماسی محسوب میشود. چنین به نظر میرسد که در سایه تحرکات اخیر بازیگران بینالمللی به این درک رسیدهاند که فروپاشی این آتشبس میتواند به معنای ورود به دالانی تاریک باشد که پایان آن برای هیچکس روشن نیست. از سوی دیگر، رئیسجمهور آمریکا مدعی شده که رهبر چین به وی گفته که به ایران سلاح نمی فروشد. به گزارش فاکس نیوز، رئیس کاخ سفید در گفتوگویی مدعی شد: «من نامهای به شی جینپینگ نوشتم. از او خواستم که به ایران سلاح ندهد. او برایم نامهای نوشت و او اساسا میگوید که این کار را انجام نمیدهد» رئیسجمهور آمریکا ادامه داد: «آنچه در مورد ایران واقعا مهم است نتیجه نهایی است و ما در حال پیشرفت عالی هستیم ذات کل مذاکرات حول یک نقطه میچرخد: تحریم تسلیحات هستهای بر ایران. ایران به هیچ وجه نمیتواند سلاح هستهای داشته باشد.»
در عین حال، معاون رئیسجمهور آمریکا نیز طی گفتوگویی اعتراف کرد که «بیاعتمادی» زیادی بین واشنگتن و تهران وجود دارد، مسالهای که به گفته او یک شبه قابل حل نیست. به نوشته روزنامه ایندیپندنت، جی دی ونس، معاون رئیسجمهور آمریکا طی یک سخنرانی خاطرنشان کرد که مذاکره در اسلام آباد، در سطحی بود که نزدیک به پنج دهه بین ایران و آمریکا هرگز اتفاق نیفتاده بود. وی گفت: «در ۴۹ سال گذشته دیداری در این سطح میان آمریکا و ایران اتفاق نیفتاده بود. بیاعتمادی زیادی بین دو طرف وجود دارد که نمیتوان آن را یک شبه حل کرد.» ونس تاکید کرد که ترامپ خواهان «معامله بزرگ» با ایران است و قصد دارد به جای یک توافق کوچکتر، به یک «معامله بزرگ» با ایران دست یابد. ونس در ادامه مدعی شد: «این معاملهای است که او ارائه میدهد. او میگوید: اگر شما متعهد شوید که سلاح هستهای نداشته باشید، ما ایران را شکوفا خواهیم کرد. ما آن را از نظر اقتصادی مرفه خواهیم کرد و مردم ایران را به گونهای به اقتصاد جهانی دعوت خواهیم کرد که در تمام طول زندگی من چنین نبوده است. و این همان معامله بزرگ ترامپی است که رئیسجمهور روی میز گذاشته است.»
در واکنش به اظهارات ونس، سخنگوی وزارت امور خارجه درباره دور بعدی مذاکرات ایران و آمریکا و ادعاهای ونس، معاون رئیسجمهور آمریکا گفت: «در مورد سلاح هستهای نمیدانم با چه بیانی باید موضع ایران را اعلام کرد. ایران هیچگاه برنامه هستهایش جز برای مقاصد صلحآمیز نبوده است.» سخنگوی وزارت خارجه ایران همچنین گفت که تبادل پیام میان ایران و آمریکا ادامه دارد و این پیامها به واسطه پاکستان تبادل شده است.
تداوم واقعگرایی
گزارشهای اخیر نشان میدهد که ایران با درکی واقعبینانه از شرایط پیرامونی، ترکیبی از صبر استراتژیک و دیپلماسی فعال را در پیش گرفته است. تهران نه از مواضع خود عقبنشینی کرده و نه اجازه داده است که تندباد حوادث، رشتههای پیوند با همسایگان را بگسلد. به بیانی دیگر، آنچه امروز در سپهر سیاسی منطقه مشاهده میشود، تلاش برای یافتن یک نقطه تعادل است. نقطهای که در آن، اقتدار میدانی با ظرافتهای دیپلماتیک گره بخورد. خاورمیانه خسته از دههها بیثباتی، حالا منتظر است تا ببیند آیا این رفتوآمدهای دیپلماتیک و تماسهای تلفنی دیرهنگام، میتواند سایه سنگین جنگ را از سر مردمانش کم کند یا خیر.
در نهایت، واقعیت غیرقابل انکار این است که ثبات در این قطعه از زمین، تنها از مسیر گفتوگوهای درونمنطقهای و احترام به منافع متقابل میگذرد. آنچه رسانهها به عنوان «نزدیک شدن به توافق» یاد میکنند، در حقیقت پیروزی منطق بر آشوب است؛ منطقی که میگوید در دنیای امروز، حتی سختترین دشمنان نیز برای بقا، راهی جز گشودن کانالهای ارتباطی ندارند.
