نقاط اختلاف و تفاهم در مذاکرات ایران و آمریکا بررسی شد
جدال ۲۱ ساعته در مذاکرات
پس از ۲۱ ساعت نفسگیر، مذاکرات ایران و آمریکا در اسلامآباد پاکستان به پایان رسید، البته بدون توافق بر سر چارچوب اولیه. چنین به نظر میرسد که مسیر دیپلماسی میان ایران و آمریکا با توجه به اضافه شدن متغیرهای جدید به زمان بیشتری نیاز دارد و تلاشهای طرفهای میانجی و احترام به الفبای مذاکره میتواند کلید خروج از این بنبست را فراهم کند. در همین ارتباط وزیر خارجه پاکستان تاکید کرد که اسلامآباد به تلاشهای لازم برای دستیابی به توافق میان طرفین آمریکایی و ایرانی ادامه خواهد داد. همزمان ترامپ نیز با طرح تهدیدات دوباره درخصوص تنگه هرمز اما تاکید کرد در مذاکرات فشرده با ایران موارد زیادی به دست آمد و فکر میکنم طرف ایرانی دوباره به میز مذاکره بازگردند.
مذاکره بدون توافق
هدف مذاکرات سرنوشتساز اخیر که با میانجیگری پاکستان برگزار شد، حصول توافقی برای پایان جنگ آمریکا و ایران و بازگشایی تنگه هرمز بود. ونس که سرپرستی تیم مذاکرهکننده آمریکایی را در جریان این گفتوگوها بر عهده داشت، در نشستی خبری پس از پایان مذاکرات گفت: «مذاکرات برای ۲۱ ساعت ادامه داشت و خبر خوب اینکه با هیات ایرانی چند گفتوگوی اساسی داشتیم. اما خبر بد اینکه به توافق نرسیدیم. بهنظرم این برای ایران بیش از ایالات متحده خبر بدی است.» ونس افزد: «بنابراین ما بدون حصول توافق به ایالات متحده بازمیگردیم. ما صراحتا خط قرمزهایمان را مشخص کردیم و گفتیم که حاضر به پذیرش چه چیزهایی هستیم و چه چیزهایی را نمیپذیریم. ما تا جای ممکن این مساله را به صراحت بیان کردیم و آنها تصمیم گرفتند که شروط ما را نپذیرند.»
البته معاون رئیسجمهوری آمریکا از پاسخ به این پرسش که ایران دقیقا با چه شروطی مخالفت کرده است، خودداری کرد، اما تحلیلهای موجود حاکی از آن بوده که، مثل همیشه، پرونده هستهای و در راس آن غنیسازی و ذخایر از مهمترین مفاد اختلاف میان طرفین است. ونس در این رابطه گفت: «من وارد جزئیات نمیشوم، زیرا نمیخواهم پس از ۲۱ ساعت مذاکره پشت درهای بسته، در ملأ عام مذاکره کنم. اما حقیقت ساده این است که ما باید شاهد تعهدات تصدیقآمیزی باشیم مبنی بر این آنها به دنبال سلاح هستهای نیستند و همچنین به دنبال ابزاری نیستند که آنها را قادر سازد که بهسرعت به سلاح هستهای دست یابند. این هدف اصلی رئیسجمهوری آمریکا است و ما هم در جریان این مذاکرات سعی کردیم به آن دست یابیم.»
از سوی دیگر، محمد باقر قالیباف، رئیس مجلس شورای اسلامی و ریاست هیات ایرانی حاضر در اسلام آباد در پیامی شبکه ایکس نوشت: «پیش از مذاکرات تاکید کردم که ما حسن نیت و اراده لازم را داریم ولی به دلیل تجربیات دو جنگ قبلی، اعتمادی به طرف مقابل نداریم. همکاران من در این هیات، ابتکارات رو به جلویی مطرح کردند ولی طرف مقابل در نهایت نتوانست در این دور از مذاکرات اعتماد هیات ایرانی را جلب کند. آمریکا منطق و اصول ما را درک کرد و حالا وقت آن است تا تصمیمگیرد که آیا میتواند اعتماد ما را جلب کند یا نه؟» این در حالی است که ترامپ با صدور دستوری اضطراری به نیروی دریایی این کشور فرمان محاصره کامل تنگه هرمز را صادر کرد.
رسیدن به برخی زمینههای مشترک
پس از اتمام مذاکرات اسلامآباد، سخنگوی وزارت امور خارجه ایران نیز به بررسی عوامل به نتیجه نرسیدن دور اول مذاکرات پاکستان پرداخت. اسماعیل بقایی، سخنگوی دستگاه دیپلماسی ایران، گفت که تهران و واشنگتن درباره برخی موضوعات توانستند به زمینه مشترکی دست یابند. وی گفت: «این دور از مذاکرات تحقیقا طولانیترین دوره مذاکراتی بود که ما در یک سال اخیر با آمریکاییها داشتیم، حدود ۲۴ الی ۲۵ ساعت طول کشید.» وی در رابطه با محوریت گفتوگوها بیان کرد: «طیفی از موضوع از جمله مواردی که در بسته پیشنهادی ایران مطرح شده بود و همچنین نکاتی که طرف مقابل داشت مورد بحث قرار گرفت.» سخنگوی وزارت امور خارجه گفت: «در این مذاکرات در مورد یکسری مسائل و موضوعات به تفاهم رسیدیم ولی در مورد دو الی سه موضوع مهم دیدگاهها از یکدیگر فاصله داشت و نهایتا منجر به توافق نشد.»
وی افزود: «طبیعی است که از ابتدا نباید این انتظار وجود داشته باشد که ظرف یک جلسه بتوانیم به توافق برسیم و فکر نمیکنم کسی چنین انتظاری را داشته باشد.» سخنگوی وزارت خارجه در پاسخ به این سوال که ادامه کار چگونه خواهد بود و آیا کار دیپلماسی تمام شده است، خاطرنشان کرد: «دیپلماسی هیچ وقت کارش تمام نمیشود، دیپلماسی همیشه ابزاری است برای تامین و صیانت از حقوق ملی. دیپلماتها باید وظایفشان را در هر شرایطی چه در شرایط جنگ یا صلح انجام دهند.» این در حالی است که اسحاق دار، وزیر امور خارجه پاکستان، در پی پایان بدون توافق مذاکرات صلح در اسلامآباد، بر ضرورت حیاتی پایبندی طرفین به آتشبس تاکید کرد. بنا به گزارش الجزیره، وی با اشاره به حساسیت شرایط کنونی، استمرار آتشبس را برای جلوگیری از تشدید تنشها در منطقه «ضروری» خواند. سایر کشورها از استرالیا تا قطر و فرانسه نیز خواستار پایبندی طرفین به آتشبس شدند.
محورهای اختلاف
تارنمای اکسیوس به گفته یک منبع مطلع از مذاکرات خبر داد که برخی از اختلافات میان هیات مذاکرهکننده ایران و آمریکا مربوط به درخواست ایران برای کنترل تنگه هرمز و خودداری از دست کشیدن از ذخایر اورانیوم غنیشده خود بوده است. اکسیوس درباره نشست اخیر در پاکستان همچنین تاکید کرد که بنبست در این گفتوگوها اهمیت زیادی دارد، زیرا آتشبس دو هفتهای که هفته گذشته مورد توافق قرار گرفته بود را درهالهای از ابهام قرار میدهد و احتمال از سرگیری و تشدید جنگ را تقویت میکند. بنا به گزارش آکسیوس، کسی انتظار دستیابی به توافق نهایی در روز شنبه را نداشت، اما آمریکا امیدوار بود دستکم تحرکی برای تداوم مذاکرات ایجاد شود، حتی اگر به معنای تمدید آتشبس باشد. این منبع آگاه در ادامه افزود که اظهارات کوتاه ونس نشانهای جدی از خوشبینی نداشت، هرچند او اعلام نکرد که ایالات متحده از ادامه روند گفتوگوها کنار میکشد.
بنا به گفته منابع آگاه، اختلاف اصلی میان آمریکا و ایران بر سر نحوه کنترل تنگه هرمز و سرنوشت اورانیوم غنیسازیشده در این کشور بوده است. چنین به نظر میرسد که اختلافهایی که در طول مذاکرات عمان وجود داشتند (پرونده هستهای و سرنوشت اورانیوم غنیسازیشده ایران) همچنان سایه خود را بر گفتوگوهای فعلی حفظ کردهاند. ایران حدود ۴۰۰ کیلوگرم اورانیوم با غنای ۶۰ درصد در دسترس دارد و تعیین سرنوشت این ذخایر طی ماههای اخیر محل اختلاف بسیار بوده است. پیشتر و در بهمن ماه ۱۴۰۴، رئیس سازمان انرژی اتمی ایران درباره موضوع احتمال رقیقسازی اورانیوم ۶۰ درصد در مذاکرات و ما به ازای آن گفته بود که این موضوع به این مساله بستگی دارد که غرب در مقابل، تمامی تحریمها را لغو میکنند یا خیر. همچنین، در همان تاریخ، مقامات ایرانی به رویترز گفته بودند که مشروط بر اینکه توافقی شامل لغو تحریمهای اقتصادی حاصل شود، تهران ممکن است اورانیوم غنیشده با خلوص بالا را به خارج ارسال کرده و غنیسازی را متوقف کند، ادعایی که البته هیچگاه به طور رسمی تایید نشد.
نیویورک تایمز نیز طی گزارشی عنوان کرد مذاکرات آمریکا و ایران در سه موضوع کلیدی به بنبست رسیده است: نخست آنکه آمریکا خواستار بازگشایی فوری تنگه هرمز است، اما ایران تا رسیدن به توافق نهایی صلح از اهرم فشار خود در این زمینه کوتاه نمیآید. سرنوشت اورانیوم بسیار غنیشده ایران نیز هنوز نامشخص است و مورد سوم آنکه ایران خواستار آزادسازی حدود ۲۷میلیارد دلار درآمدهای مسدود شده در خارج است. در همین رابطه، آرون میلر، مذاکرهکننده سابق وزارت خارجه آمریکا، عنوان کرد که ایران در مقایسه با آمریکا برگهای برنده بیشتری در اختیار دارد و عجلهای برای دادن امتیاز ندارد. میلر به شبکه خبری سیانان گفت: «ایران از کنترل خود بر تنگه هرمز و نیز از در اختیار داشتن اورانیوم بهره میبرد؛ حتی اگر به این معنا باشد که با خطر بازگشت جنگ، از مذاکرات خارج شود و دستخالی بماند.»
زمانی که باقی مانده است
با وجود تحولات ۴۸ ساعت اخیر، کارشناسان و صاحبنظران حوزه دیپلماسی معتقدند که هنوز برای اعلام نتیجه نهایی در این زمینه چهبسا زود باشد. رابرت مالی، نماینده پیشین آمریکا در امور ایران در این رابطه عنوان کرد که اگر هدف مذاکرات تکرار خواستهای بود که ایران پیش از این رد کرده بود، از ۲۱ ساعت مذاکره، ۲۰ ساعتش اضافه بود. وی افزود: اما اگر هدف مذاکره واقعی بود، این زمان بسیار کوتاه بود.» میخائیل اولیانوف، نماینده روسیه در سازمانهای بینالمللی نیز در این رابطه عنوان کرد: «آیا معاون رئیسجمهور واقعا انتظار داشت که در عرض چند ساعت به توافقی در مورد چنین موضوع پیچیده و چندوجهی دست یابد؟ این امر در صورتی امکانپذیر بود که فقط یک طرف آماده تسلیم شدن باشد (که در این مورد چنین نیست). اگر طرف آمریکایی به دنبال توافق است، باید برای چند دور مذاکره همراه با جلسات متعدد در سطح کارشناسی آماده باشد. این الفبای دیپلماسی است.»
در همین رابطه، صنم وکیل معاون برنامه خاورمیانه و شمال آفریقا در چتمهاوس در پیامی در پلتفرم ایکس عنوان کرد: «۲۱ ساعت برای غلبه بر ۴۰ روز جنگی که در آن هر دو طرف فکر میکردند که در حال پیروزی هستند و ۴۷ سال دشمنی با درک روانشناختی محدود از دشمن و اینکه برای یک معامله واقعی چه سازشهایی لازم است، زمان کافی نبود.» وی افزود: «نکات کلیدی مورد اختلاف مربوط به تنگه هرمز، اورانیوم غنیشده با غنای بالای ایران و پایان دائمی همه درگیریها، پس از دور دیگری از اقدام نظامی که در حال حاضر تقریبا قطعی است، دوباره مورد بحث قرار خواهد گرفت.» همچنین، گرگ کارلستروم، خبرنگار نشریه اکونومیست، نیز طی اظهارنظری عنوان کرد که نباید انتظار داشت تهران و واشنگتن بر سر مسائل پیچیدهای مانند ذخایر اورانیوم یا تنگه هرمز بتوانند طی یک جلسه به توافق برسند.
از سوی دیگر، علاءالدین بروجردی، عضو کمیسیون امنیت ملی و سیاست خارجی مجلس شورای اسلامی، با اشاره به اظهارات وزیر خارجه پاکستان پس از مذاکرات اخیر، احتمال تغییر در ترکیب هیات مذاکرهکننده آمریکا را نشانهای از تمایل این کشور به ادامه مسیر توافق دانست. وی گفت: «پس از پایان مذاکرات، وزیر خارجه پاکستان ابراز امیدواری کرده که طی ۱۰ روز آینده و در چارچوب یک آتشبس دو هفتهای، مذاکرات مجددا از سر گرفته شود. همچنین مطرح شدن احتمال تغییر در تیم مذاکرهکننده آمریکا، نشاندهنده دلبستگی این کشور به ادامه مذاکرات و رسیدن به توافق است.» ۲۱ ساعت نفسگیر در اسلامآباد در حالی پایان یافت که تنشهای منطقهای همچنان در نقطه جوش قرار دارد. باید منتظر ماند و دید که آیا پایتخت پاکستان توانسته بدل به ایستگاه آغازین یک مسیر دیپلماتیک شود یا آنکه باید منتظر دور جدیدی از تخاصمها و تجاوزها باقی ماند.
