فروشگاه بزرگ انرژی
سیامک خرمی* قسمت هفدهم وارد یک فروشگاه بزرگ مثل هایپراستار می‌شوید تا مایحتاج هفتگی خود را خریداری کنید. فرض کنید فروشگاه تصمیم گرفته در این روز بر روی اجناس هیچ برچسب قیمتی نگذارد و شما نیز یک سبد خرید بزرگ برمی‌دارید و با خیال راحت خرید خود را انجام می‌دهید.
در مرحله آخر هنگام پرداخت پول که می‌شود با یک رسید طویل و بلند بالا و یک قیمت غیر منتظره مواجه می‌شوید. در واقعیت خانه هر یک از ما مانند یک فروشگاه بزرگ است که انواع انرژی (نور و الکتریسیته، حرارت و برودت) را می‌فروشد و هیچ برچسب قیمتی بر روی آنها نیست. به همین دلیل هم ما انرژی را مصرف می‌کنیم، بدون آنکه متوجه شویم چه میزان مصرف می‌کنیم و این مصرف ما چه تاثیراتی بر محیط زیست دارد یا چه میزان از منابع انرژی کشور می‌کاهد و چه هزینه‌ای را به اقتصاد خانواده تحمیل می‌کند.
نتیجه آنکه در چند دهه اخیر دولت‌های مختلف که به اهمیت «بازخورد» در مدیریت و کنترل مصرف انرژی پی‌برده‌اند سیاست‌های متنوعی را برای اطلاع‌رسانی «دقیق‌تر» و «به موقع» تدوین کرده‌اند. این سیاست‌ها از طراحی قبض‌های انرژی با اطلاعات جزئی‌تر شروع شده و امروزه به شیوه‌های دیجیتالی برای ارائه اطلاعات جزئی مصرف انرژی خانوار به صورت برخط ادامه پیدا کرده است. شبکه هوشمند انرژی یا برق (بسته به کاربرد آن) علاوه‌بر مزایای متنوعی که برای کاهش اتلاف انرژی و وارد شبکه کردن فناوری‌های تولید پراکنده انرژی دارد، این امکان را برای مصرف‌کننده فراهم می‌آورد تا به‌صورت لحظه‌ای از اطلاعات مصرف برق تک تک لوازم خانگی خود آگاه شوند. در نمونه‌های پیشرفته‌تر، فناوری به خانوار این امکان را می‌دهد تا بر اساس داده‌های گذشته و قید مالی مصرف‌کننده میزان بهینه مصرف انرژی را تعیین و عملکرد برقی لوازم خانگی را کنترل کند.
در کشور چند سالی است برنامه‌هایی برای توسعه شبکه هوشمند برق در حال پیگیری است؛ اگرچه بسیار کند. همان‌طور که گفته شد این شبکه مزایای بسیاری را برای کارآمدی عرضه، انتقال، توزیع و مصرف انرژی به همراه خواهد داشت. از بُعد «بازخورد» این سیستم هوشمند کمک شایانی به مصرف‌کننده خواهد کرد و اهمیت بالای آن انکارناپذیر است. اما مساله‌ای که در برنامه‌های توسعه شبکه هوشمند تقریبا به آن توجه نشده است بعد اجتماعی تکنولوژی است. بُعدی که تقریبا در سایر پروژه‌های توسعه تکنولوژی در کشور مانند تلفن همراه، اینترنت، بانکداری الکترونیک و... نیز به آن توجه نشد. رمز موفقیت شبکه هوشمند در سمت تقاضا، مشارکت فعالانه کاربران نهایی است. این پروژه هنوز در گام‌های ابتدایی است و تا زمانی که مردم عادی جامعه با آن درگیر شوند چند سالی طول می‌کشد، اما فرهنگ‌سازی برای آن از هم‌اکنون باید آغاز شود.
مصرف‌کننده انرژی در کشور هنوز با ابتدایی‌ترین ابزارهای ارائه‌دهنده بازخورد، قبض ماهانه یا دو ماهانه، ارتباط قوی برقرار نکرده است. اطلاعات بسیاری روی قبض است که شاید بخش عمده‌ای از مصرف‌کنندگان غیر از عدد پرداختی بسیاری از آنها را نگاه نکنند یا حتی با آنها آشنایی نداشته باشند.
طرح مختلفی چون ارائه قبض‌های رنگی توسط شرکت ملی گاز اجرا گردید. اما از آنجا که برنامه منسجم و کارآمدی برای اطلاع‌رسانی وجود نداشت این طرح‌ها نیز در عمل چندان موفق نبودند. دستگاه‌های ذی‌ربط مدیریت انرژی در کشور باید طرح‌های تبلیغاتی و اطلاع‌رسانی هدفمندی را برای درگیر کردن مصرف‌کننده نهایی با قبض‌های انرژی، به‌عنوان اصلی‌ترین ابزار بازخورد، پیاده‌سازی کنند. اگر این اتفاق نیفتد، در آینده نیز کاربر نهایی با تکنولوژی‌های پیشرفته‌تر که بازخوردهای دقیق‌تر و لحظه‌ای را ارائه می‌دهد نیز ارتباط برقرار نمی‌کند و از اثربخشی تکنولوژی‌ها کاسته می‌شود.
تجربه کشورهای مختلف نشان می‌دهد برخی ایده‌های خلاقانه و کم هزینه می‌تواند تاثیر قابل توجهی را بر کاهش مصرف انرژی بخش خانگی داشته باشد. یکی از این ایده این است که در هر منطقه سه خانواری که بیشترین کاهش مصرف انرژی را در ماه داشته‌اند معرفی کنند یا یادبودی را به آنها اعطا کنند. این اتفاق البته توسط مجموعه‌های محلی و نه ملی باید صورت گیرد. برای مثال شرکت‌های گاز یا برق منطقه‌ای شهرهای مختلف می‌توانند در مناطق تحت کنترل خود این ایده را اجرا کنند. طبیعتا طراحی و اجرای این ایده یا طرح‌های دیگر باید متناسب با شرایط و نیازهای بومی هر منطقه باشد.
خلاصه کلام آنکه ارائه بازخورد به موقع و دارای اطلاعات جزئی نقش موثری را در کاهش مصرف انرژی ایفا می‌کند. متاسفانه قبض‌های انرژی امروزه کارآمدی لازم را ندارند. این نگرانی وجود دارد که شبکه‌های هوشمند نیز در آینده حداقل در این بعد نتواند اثربخشی لازم را داشته باشد. بنابراین نهادی‌های مختلف مسوول از هم‌اکنون باید برنامه‌هایی را جهت ارتقای اثربخشی ابزارهای مختلف بازخوردرسانی برای مصرف‌کننده انرژی تدارک ببینند.
* کارشناس توسعه پایدار

فروشگاه بزرگ انرژی